ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΜΟΥ ΣΗΜΕΙΩΜΑMY PERSONAL NOTE
Για όσα δεν πρόλαβα
να ρωτήσω.For everything
I never got to ask.
Για τη Μιράντα και την Ιωάννα. Και για όσους θέλουν να γνωρίσουν τους ανθρώπους πίσω από την ιστορία μας.For Miranda and Ioanna. And for everyone who wants to know the people behind our history.
↓ Διαβάστε το σημείωμαRead the noteΕίμαι ο Κωνσταντίνος Καρδασιλάρης. Δουλεύω στους ξηρούς καρπούς, όπως και η οικογένειά μου πριν από μένα· σήμερα ως μεσίτης, σε όλο τον κόσμο. Έφτιαξα αυτό το αρχείο για να γνωρίσω καλύτερα τη διαδρομή της οικογένειάς μου και να την αφήσω στα παιδιά μου.I am Constantinos Cardassilaris. I work in nuts, as my family did before me; today as a broker, around the world. I made this archive to understand my family’s journey better and to leave it to my children.
Όσα ακολουθούν είναι δικές μου αναμνήσεις· τα ιστορικά στοιχεία βρίσκονται στο αρχείο.What follows are my own memories; the historical evidence is in the archive.
Ο πατέρας μου έφυγε νωρίς. Δεν πρόλαβα να τον ρωτήσω όσα ήθελα για την οικογένειά μας: για τους ανθρώπους πριν από εμάς, για τα σπίτια τους, για τις δουλειές τους στη Χίο. Πίστευα πως θα είχαμε χρόνο.My father left us too soon. I never got to ask him everything I wanted to know about our family: about the people before us, their homes, their work on Chios. I thought we would have time.
Όταν τον χάσαμε, οι ερωτήσεις έμειναν μαζί μου. Και μια χρονιά που έβρισκα συνέχεια μπροστά μου: το 1862. Ήθελα να μάθω τι σήμαινε και από πού ερχόταν. Έτσι ζήτησα τη βοήθεια του ιστορικού Μιχάλη Βαρλά, για να ψάξουμε μαζί όσα είχαν σωθεί και να ενώσουμε τα ίχνη της οικογένειας.When we lost him, the questions stayed with me. So did one year I kept finding in front of me: 1862. I wanted to know what it meant and where it came from. So I asked the historian Michalis Varlas to help, so that together we could search for what had survived and join up the traces of our family.
Κάθε καλοκαίρι πηγαίνουμε μαζί στη Χίο. Οι κόρες μου ξέρουν από πού ερχόμαστε· βλέπουν το όνομά μας στα μουσεία του νησιού. Ήθελα να ξέρουν και τις ιστορίες πίσω από αυτό το όνομα.Every summer we go to Chios together. My daughters know where we come from; they see our name in the island’s museums. I wanted them to know the stories behind that name too.
Το πιο παλιό ίχνος που βρήκαμε είναι στη Χίο του 1825: σε ένα κατάστιχο, δύο αμυγδαλιές στο κτήμα του Μικέ Καρδασιλάρη. Δεν ξέρουμε πότε ξεκίνησε η οικογένεια. Ξέρουμε όμως ότι εκεί αρχίζουν τα χαρτιά — με δύο αμυγδαλιές.The oldest trace we found is on Chios in 1825: in a register, two almond trees on the land of Mikes Kardasilaris. We do not know when the family began. But we know that this is where the papers begin — with two almond trees.
Στην έρευνα βλέπω εταιρείες να αλλάζουν, συνεργασίες να τελειώνουν και καινούργιες να ξεκινούν. Βλέπω απώλειες, επιτάξεις, ένα εργοστάσιο που καταστράφηκε στον βομβαρδισμό του Πειραιά το 1944. Και ξανά και ξανά, ανθρώπους της οικογένειας που ξεκινούν κάτι καινούργιο.In the research I see companies change, partnerships end and new ones begin. I see losses, requisitions, a factory destroyed in the bombing of Piraeus in 1944. And again and again, people of the family starting something new.
Δεν ήταν μία εταιρεία που έμεινε ίδια για σχεδόν ενάμιση αιώνα. Όμως το τέλος μιας εταιρείας δεν ήταν πάντα και το τέλος της οικογένειας στη δουλειά. Αυτό με βοήθησε να δω με άλλα μάτια και τη δική μου διαδρομή.It was not one company that stayed the same for almost a century and a half. But the end of a company was not always the end of the family’s work. That helped me see my own path with different eyes.
Το εργοστάσιο στον Βοτανικό το θυμάμαι πρώτα σαν παιδί. Με σκέιτμπορντ και ρόλερ μπλέιντς, έπαιζα ανάμεσα στα τσουβάλια με τους ξηρούς καρπούς — κι έκανα σκέιτμπορντ πάνω τους. Πολύ πριν αρχίσω να μαθαίνω τη δουλειά, εκείνος ο χώρος ήταν ήδη κομμάτι της ζωής μου.I first remember the factory in Votanikos as a child. On my skateboard and rollerblades, I played among the sacks of nuts — and skated over them. Long before I began to learn the business, that place was already part of my life.
Δεν ξεχνώ τις επισκέψεις για το σπάσιμο του ροδιού, με την ευχή να φέρει τύχη σε όλη τη χρονιά.I will never forget the visits to break the pomegranate, with the wish that it would bring luck for the whole year.
Θυμάμαι πόσο αγαπούσαν τον πατέρα μου οι άνθρωποι της εταιρείας και του εργοστασίου. Την ίδια αγάπη έβλεπα και στους συνεργάτες του στο εξωτερικό. Οι σχέσεις του με τους ανθρώπους είναι από όσα μου έμειναν πιο έντονα από εκείνον.I remember how much the people of the company and the factory loved my father. I saw the same affection in his partners abroad. His bonds with people are among the things I remember most strongly about him.
Στο κέντρο όλων ήταν τρεις άνθρωποι: ο πατέρας μου ο Γιάννης και τα δύο αδέρφια του, ο Νίκος και ο Γιώργος. Κοντά τους αρχίσαμε αργότερα να μαθαίνουμε τη δουλειά κι εμείς, ο αδελφός μου ο Σταμάτης, η ξαδέλφη μου η Ζωή κι εγώ — αλλά δεν προλάβαμε να τη μάθουμε.At the centre of it all were three people: my father Giannis and his two brothers, Nikos and Giorgos. Later, close to them, we began to learn the business too — my brother Stamatis, my cousin Zoi and I — but we never had the time to learn it.
Από παιδιά, οι τρεις μας ακολουθούσαμε την οικογένεια στις εκθέσεις τροφίμων και ποτών όπου συμμετείχε η εταιρεία. Εκεί, ανάμεσα στα περίπτερα και τις συναντήσεις, γνωρίσαμε τη δουλειά και έξω από το εργοστάσιο.As children, the three of us followed the family to the food and beverage exhibitions where the company took part. There, among the stands and the meetings, we came to know the business beyond the factory.
Τα παγκόσμια συνέδρια ξηρών καρπών, κάθε χρόνο σε άλλη γωνιά του κόσμου, ήταν για εμάς οικογενειακά ταξίδια. Πηγαίναμε όλοι μαζί: ο πατέρας μου και η μητέρα μου η Λουκία, ο θείος Νίκος με τη θεία Κάτη, ο θείος Γιώργος με τη θεία Λένα, κι εμείς τα παιδιά. Η δουλειά τους γινόταν έτσι και δική μας ζωή.The world nut congresses, each year in a different corner of the world, were family journeys for us. We all went together: my father and my mother Loukia, uncle Nikos with aunt Kati, uncle Giorgos with aunt Lena, and us children. That is how their work became our life too.
Για πολλά χρόνια, ο θείος Νίκος και αργότερα ο πατέρας μου ήταν ο “ambassador” της Ελλάδας, ο εκπρόσωπός της στην παγκόσμια κοινότητα των ξηρών καρπών. Κι εγώ, παιδί ακόμη, ήμουν εκεί για να βλέπω και να ακούω.For many years, uncle Nikos and later my father were Greece’s “ambassador”, its representative in the world nut community. And I, still a child, was there to watch and to listen.
Ακόμη και οι σπουδές μου δέθηκαν με τη δουλειά. Ο πατέρας μου ήθελε να σπουδάσω κάπου που θα με άφηνε να είμαι κοντά στο εργοστάσιο, μέσα στην καθημερινότητά του.Even my studies were bound up with the work. My father wanted me to study somewhere that would let me stay close to the factory, inside its daily life.
Έτσι σπούδασα στο Deree College, όπως και ο αδελφός μου. Τα μαθήματα τα έβαζα το απόγευμα· τα πρωινά ήμουν στο εργοστάσιο.So I studied at Deree College, as my brother did too. I took my classes in the afternoon; my mornings were at the factory.
Ήθελε να περάσω από όλα τα τμήματα: την παραγωγή, τον ποιοτικό έλεγχο, τα logistics, τις εισαγωγές και τις εξαγωγές, το λογιστήριο. Να καταλάβω τι κάνει το καθένα και πώς δένουν μεταξύ τους. Τρία χρόνια μετά ήρθαν ο Σταμάτης και η Ζωή και ακολούθησαν τον ίδιο δρόμο.He wanted me to pass through every department: production, quality control, logistics, imports and exports, accounting. To understand what each one does and how they fit together. Three years later Stamatis and Zoi came and followed the same path.
«Άκου και μάθαινε» ήταν η φιλοσοφία του. Έτσι μου μετέδιδε τη δουλειά: με κρατούσε κοντά στους ανθρώπους και σε όσα γίνονταν κάθε μέρα.“Listen and learn” was his philosophy. That was how he passed the business on to me: by keeping me close to the people and to everything that happened each day.
Με έβαζε να ακούω τα τηλεφωνήματά του με αγοραστές και προμηθευτές. Μου έλεγε να μπαίνω στη γραμμή και να ακούω πώς μιλούσε, τι ρωτούσε, πώς χειριζόταν τη συζήτηση. Μέσα από αυτά ήθελε να καταλάβω πώς σκεφτόταν.He had me listen to his calls with buyers and suppliers. He would tell me to join the line and listen to how he spoke, what he asked, how he handled the conversation. Through those calls he wanted me to understand how he thought.
Ο πατέρας μου και τα αδέρφια του μεγάλωσαν την Cardico σε μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις ξηρών καρπών στην Ελλάδα και την έφεραν ως το Χρηματιστήριο. Την εποχή εκείνη ήταν τρίτη σε όλη την Ευρώπη, με τζίρο 220 εκατομμύρια ευρώ. Η καρδιά της δουλειάς μας ήταν η αμυγδαλόψυχα· προμηθεύαμε μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ, διανομείς, χονδρεμπόρους και βιομηχανίες του εξωτερικού.My father and his brothers grew Cardico into one of the largest nut businesses in Greece and took it all the way to the stock exchange. At that time it ranked third in all of Europe, with a turnover of 220 million euros. The heart of our work was almond kernels; we supplied major supermarket chains, distributors, wholesalers and industrial customers abroad.
Κάτι με συγκινεί ακόμη και σήμερα. Όταν με γνωρίζουν, φίλοι και γνωστοί του πατέρα μου, αλλά και άνθρωποι που δεν τον γνώρισαν ποτέ, μου λένε ότι είχαν επενδύσει στη μετοχή της εταιρείας και ότι αυτό τους βοήθησε πολύ. Δεν το λέω για τα χρήματα. Το λέω γιατί δείχνει πόσο καλά πήγαινε η εταιρεία για πάρα πολλά χρόνια. Και τόσα χρόνια μετά, οι άνθρωποι ακόμη το θυμούνται.Something still moves me today. When people meet me — my father’s friends and acquaintances, but also people who never knew him — they tell me they had invested in the company’s shares and that it helped them a great deal. I do not say this for the money. I say it because it shows how well the company did for very many years. And so many years later, people still remember it.
Τον Ιανουάριο του 2003 μια φωτιά κατέστρεψε ολοσχερώς το εργοστάσιο του Βοτανικού — τον χώρο όπου είχα μεγαλώσει.In January 2003 a fire completely destroyed the Votanikos factory — the place where I had grown up.
Ήμουν τότε στο Ναυτικό, για εκπαίδευση στον Πόρο. Ο διοικητής με φώναξε στο γραφείο του κι εγώ πήγα τρομαγμένος, χωρίς να ξέρω τι είχα κάνει. Τελικά ήθελε να με ενημερώσει πρώτος για τη μεγάλη καταστροφή, που την είχε μάθει από τις ειδήσεις.I was in the Navy at the time, in training on Poros. The commanding officer called me to his office, and I went in frightened, not knowing what I had done. In the end he wanted to be the first to tell me about the great disaster, which he had heard about on the news.
Η δουλειά δεν σταμάτησε. Όπως έγραψε τότε το «Βήμα», η εταιρεία δήλωσε ότι από την επόμενη Δευτέρα θα ξεκινούσε ξανά ο εφοδιασμός των εμπορικών της συνεργατών. Και πράγματι συνεχίσαμε από ένα γειτονικό κτίριο, με όσα μηχανήματα, υλικά και εμπορεύματα είχαν σωθεί ή αναπληρωθεί. Έτσι είδαν την καταστροφή ο πατέρας μου και οι θείοι μου: όχι ως τέλος, αλλά ως κάτι που έπρεπε να ξεπεραστεί αμέσως. Αγαπούσαν βαθιά αυτό που έκαναν.The work did not stop. As To Vima reported at the time, the company declared that supplies to its trading partners would start again the following Monday. And we did carry on, from a neighbouring building, with whatever machines, materials and goods had been saved or replaced. That is how my father and my uncles saw the disaster: not as an end, but as something to overcome at once. They deeply loved what they did.
Όταν θέλεις να συνεχίσειςWhen you want to go on
Το 2006, όταν η Coca-Cola ενδιαφέρθηκε για την οικογενειακή μας επιχείρηση, ένας δημοσιογράφος ήρθε να πάρει συνέντευξη από τον θείο μου τον Νίκο. Ο θείος μου ήθελε να γράψει και για μένα ένα μικρό κείμενο, κι έτσι ο δημοσιογράφος με ρώτησε αν εγώ θα την πουλούσα. Ήμουν ακόμη νέος, και απάντησα αμέσως «όχι».In 2006, when Coca-Cola showed interest in our family business, a journalist came to interview my uncle Nikos. My uncle wanted him to write a short piece about me as well, so the journalist asked me whether I would sell it. I was still young, and I answered at once: “no.”
Έβλεπα πόσο αγαπούσε ο πατέρας μου την εταιρεία. Για εκείνον δεν ήταν απλώς μια επιχείρηση· ήταν μεγάλο κομμάτι της ζωής του. Με το μυαλό που είχα τότε, το να την πουλήσει μου φαινόταν σχεδόν σαν να πουλάει το παιδί του.I could see how much my father loved the company. For him it was not just a business; it was a large part of his life. With the mind I had then, selling it seemed to me almost like selling his own child.
Η δική μου απάντηση ήταν συναίσθημα. Η απόφαση του πατέρα μου και των θείων μου είχε άλλο σκεπτικό. Πολλοί φίλοι μου λένε σήμερα ότι έπρεπε να είχαμε πουλήσει και να ηρεμήσουμε. Δεν το βλέπω έτσι. Ήθελαν να πάνε την εταιρεία ακόμη πιο ψηλά οι ίδιοι· πίστευαν πολύ στις δυνατότητές τους και στο εργοστάσιο, στο οποίο είχαν επενδύσει τόσα χρήματα.My answer came from feeling. My father and my uncles had different reasoning. Many friends tell me today that we should have sold and taken it easy. I do not see it that way. They wanted to take the company even higher themselves; they believed deeply in their own abilities and in the factory they had invested so much in.
Η συμφωνία με την Coca-Cola σταμάτησε στις αρχές Απριλίου του 2006. Σχεδόν αμέσως, περίπου το 7,3% της εταιρείας διατέθηκε σε ευρωπαϊκά funds, μέσω placement που οργάνωσε η Sal. Oppenheim — και η ζήτηση ήταν για ακόμη μεγαλύτερο ποσοστό. Μέχρι τον Οκτώβριο του 2006 οι θεσμικοί επενδυτές είχαν φτάσει συνολικά στο 30,5% της Cardico.The Coca-Cola deal stopped in early April 2006. Almost immediately, about 7.3% of the company went to European funds through a placement organised by Sal. Oppenheim — and there was demand for an even larger stake. By October 2006 institutional investors held 30.5% of Cardico in total.
Εκ των υστέρων όλα φαίνονται πιο εύκολα. Το 2006 όμως η οικογένεια είχε μπροστά της μια πραγματική και πολύ ισχυρή εναλλακτική: τεράστια ζήτηση από ευρωπαϊκά funds, διατήρηση του ελέγχου και δυνατότητα να συνεχίσει την ανάπτυξη. Η πώληση θα ήταν μια έξοδος. Όταν θέλεις να φύγεις, ψάχνεις έξοδο. Όταν θέλεις να συνεχίσεις, βρίσκεις άλλους τρόπους να συνεχίσεις.Everything looks easier in hindsight. But in 2006 the family had a real and very strong alternative in front of it: huge demand from European funds, keeping control, and the room to keep growing. Selling would have been an exit. When you want to leave, you look for an exit. When you want to go on, you find other ways to go on.
Οι φίλοι μου με ρωτούν συχνά γιατί έκλεισε η Cardico. Είναι μια ερώτηση που δύσκολα απαντιέται με μία φράση, ιδιαίτερα για μια εταιρεία αυτού του μεγέθους.My friends often ask me why Cardico closed. It is a question that is hard to answer in one sentence, especially for a company of that size.
Για να εξηγήσω τι συνέβη, πρέπει πρώτα να δώσω μια εικόνα του μεγέθους και του τρόπου λειτουργίας της εταιρείας.To explain what happened, I first need to give a picture of the company’s size and how it worked.
Η Cardico διακινούσε τεράστιες ποσότητες. Μόνο στην αμυγδαλόψυχα μιλούσαμε για δεκάδες χιλιάδες τόνους τον χρόνο. Περίπου το 80% του όγκου μας αφορούσε επεξεργασμένη αμυγδαλόψυχα που κατευθυνόταν σε πελάτες του εξωτερικού, κυρίως στην ευρωπαϊκή αγορά.Cardico handled enormous quantities. In almond kernels alone we were talking about tens of thousands of tonnes a year. Around 80% of our volume was processed almond kernels for customers abroad, mainly in the European market.
Αγοράζαμε την πρώτη ύλη από τις χώρες παραγωγής, τις εισάγαμε στην Ελλάδα, τις επεξεργαζόμασταν και στη συνέχεια παραδίδαμε το τελικό προϊόν στους πελάτες μας.We bought the raw material in the producing countries, imported them into Greece, processed them and then delivered the finished product to our customers.
Πίσω από αυτές τις ποσότητες υπήρχαν συμβόλαια αγοράς με τους προμηθευτές και αντίστοιχα συμβόλαια πώλησης με τους πελάτες μας. Και σε τέτοιους όγκους, η ομαλή λειτουργία της εφοδιαστικής αλυσίδας και ιδιαίτερα του λιμανιού του Πειραιά ήταν ζωτικής σημασίας.Behind those quantities were purchase contracts with our suppliers and matching sales contracts with our customers. And at volumes like that, a smoothly working supply chain, and above all a working port of Piraeus, was vital.
Το λιμάνι του ΠειραιάThe port of Piraeus
Τα προβλήματα στο λιμάνι δεν κράτησαν μερικές ημέρες.The problems at the port did not last a few days.
Ήδη από τον Νοέμβριο του 2006 ξεκίνησαν σοβαρές κινητοποιήσεις, με αποχή από υπερωρίες, Σαββατοκύριακα και αργίες. Η παραγωγικότητα του λιμανιού μειώθηκε δραματικά, δημιουργήθηκαν μεγάλες καθυστερήσεις και άρχισαν να συσσωρεύονται containers.As early as November 2006, serious industrial action began, with refusals to work overtime, weekends and holidays. The port’s productivity fell dramatically, long delays built up and containers began to pile up.
Η πρώτη αυτή μεγάλη περίοδος προβλημάτων κράτησε μέχρι τις αρχές Ιανουαρίου του 2007 και χρειάστηκε επιπλέον χρόνος για να απορροφηθεί η συσσωρευμένη κίνηση.This first long period of problems lasted until early January 2007, and it took more time again to clear the backlog.
Ο βασικός λόγος των μεγάλων κινητοποιήσεων του 2006–2009 ήταν η σχεδιαζόμενη παραχώρηση —ουσιαστικά ιδιωτικοποίηση— του Σταθμού Εμπορευματοκιβωτίων (ΣΕΜΠΟ) του Πειραιά: το σχέδιο να περάσει σημαντικό μέρος της λειτουργίας του container terminal από τον ΟΛΠ σε ιδιώτη, που τελικά ήταν η COSCO.The main reason for the long industrial action of 2006–2009 was the planned concession — in effect the privatisation — of the Piraeus Container Terminal (ΣΕΜΠΟ): the plan to move a large part of the container terminal’s operation from the Piraeus Port Authority (OLP) to a private operator, which in the end was COSCO.
Οι εργαζόμενοι φοβούνταν κυρίως για τρία πράγματα: τις θέσεις εργασίας, τις εργασιακές σχέσεις και τις αποδοχές. Υποστήριζαν επίσης ότι ο ΟΛΠ ήταν κερδοφόρος και μπορούσε να αναπτύξει μόνος του το λιμάνι, χωρίς να παραχωρηθεί το container terminal.The workers feared above all for three things: their jobs, their working conditions and their pay. They also argued that OLP was profitable and could develop the port on its own, without handing over the container terminal.
Ειδικά οι αποδοχές είχαν πρακτική σημασία. Μέρος του εισοδήματος των λιμενεργατών συνδεόταν με τον όγκο των containers και με τις υπερωρίες και την εργασία των Σαββατοκύριακων. Υπήρχε φόβος ότι, αν οι προβλήτες II και III περνούσαν στην COSCO και συγκέντρωναν το μεγαλύτερο μέρος της κίνησης, θα περιοριζόταν το έργο της προβλήτας που παρέμενε στον ΟΛΠ και επομένως και οι απολαβές των εργαζομένων.Pay mattered in a very practical way. Part of the dockworkers’ income was tied to container volumes and to overtime and weekend work. They feared that if Piers II and III passed to COSCO and drew most of the traffic, the work left at the pier that stayed with OLP would shrink — and their earnings with it.
Γι’ αυτό και οι κινητοποιήσεις που επηρέασαν την Cardico δεν ήταν μια συνηθισμένη μισθολογική απεργία. Ήταν ουσιαστικά μια πολυετής σύγκρουση γύρω από το ποιος θα ελέγχει και θα λειτουργεί το container terminal του Πειραιά.That is why the industrial action that hit Cardico was not an ordinary strike over wages. In essence it was a conflict lasting several years over who would control and run the container terminal of Piraeus.
Το μεγαλύτερο κύμα όμως ήρθε το 2008.But the biggest wave came in 2008.
Από τις αρχές του 2008 μέχρι το τέλος Μαρτίου του 2009, δηλαδή για περίπου 15 μήνες, ο Πειραιάς πέρασε μια παρατεταμένη περίοδο σοβαρής υπολειτουργίας λόγω των κινητοποιήσεων.From early 2008 to the end of March 2009, around 15 months, Piraeus went through a long period in which industrial action left it seriously under-functioning.
Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος του προβλήματος, μόνο στο πρώτο εξάμηνο του 2008 τα έμφορτα containers εισαγωγής στον Πειραιά μειώθηκαν από περίπου 168.000 σε 65.000 σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα του προηγούμενου έτους.To give a sense of its size: in the first half of 2008 alone, loaded import containers at Piraeus fell from around 168,000 to 65,000 compared with the same period the year before.
Για μια εταιρεία σαν την Cardico αυτό δεν ήταν απλώς μια καθυστέρηση στο λιμάνι.For a company like Cardico this was not just a delay at the port.
Ήταν πρόβλημα στον πυρήνα ολόκληρης της λειτουργίας μας.It was a problem at the very core of everything we did.
«Γιατί δεν τα φέρνατε από άλλο λιμάνι;»“Why didn’t you bring them in through another port?”
Αυτή είναι μια ερώτηση που έχω ακούσει πολλές φορές.That is a question I have heard many times.
Και η απάντηση είναι ότι φυσικά και προσπαθήσαμε.And the answer is that of course we tried.
Όταν άρχισε να μπλοκάρει ο Πειραιάς, πολλά containers διοχετεύθηκαν σε άλλα ελληνικά λιμάνια. Χρησιμοποιήθηκαν εναλλακτικές όπως ο Αστακός, το Λαύριο, ο Βόλος και ο Σκαραμαγκάς, ενώ υπήρχε φυσικά και το λιμάνι της Θεσσαλονίκης.When Piraeus began to seize up, many containers were sent to other Greek ports. Alternatives such as Astakos, Lavrio, Volos and Skaramangas were used, and of course there was also the port of Thessaloniki.
Το πρόβλημα ήταν ότι αυτά τα λιμάνια δεν μπορούσαν να αντικαταστήσουν τον Πειραιά.The problem was that these ports could not replace Piraeus.
Δεν είχαν όλα την ίδια δυναμικότητα, τις ίδιες υποδομές και τις ίδιες δυνατότητες ελέγχου και διαχείρισης εισαγόμενων τροφίμων. Και όταν ξαφνικά ένα τεράστιο μέρος της κίνησης του μεγαλύτερου λιμανιού της χώρας μεταφέρθηκε προς αυτά, δημιουργήθηκαν προβλήματα και εκεί.Not all of them had the same capacity, the same infrastructure, or the same ability to inspect and handle imported food. And when a huge share of the country’s largest port suddenly moved to them, problems arose there too.
Η Θεσσαλονίκη επίσης δεν αποτελούσε πάντα ασφαλή εναλλακτική, καθώς την ίδια περίοδο υπήρχαν κινητοποιήσεις και στον ΟΛΘ.Thessaloniki was not always a safe alternative either, because there was industrial action at the Thessaloniki port authority in the same period.
Εμείς όμως δεν σταματήσαμε εκεί.But we did not stop there.
Προσπαθούσαμε να βρούμε λύσεις ακόμη και εκτός Ελλάδας. Κάναμε προσπάθειες να εκτρέψουμε containers μέσω Χάιφας, αλλά και μέσω λιμανιών της Ιταλίας, όπως το Gioia Tauro, και στη συνέχεια να μεταφέρουμε το εμπόρευμα οδικώς με φορτηγά προς την Ελλάδα.We looked for solutions even outside Greece. We tried to divert containers through Haifa, and through Italian ports such as Gioia Tauro, and then to bring the goods to Greece by road, on trucks.
Όμως αυτές οι λύσεις δεν μπορούσαν να υποκαταστήσουν τον Πειραιά για μια επιχείρηση με τους δικούς μας όγκους.But those solutions could not take the place of Piraeus for a business with volumes like ours.
Κάθε αλλαγή δρομολογίου σήμαινε επιπλέον μεταφορτώσεις, μεγαλύτερο μεταφορικό κόστος, φορτηγά, περισσότερη οργάνωση και, κυρίως, επιπλέον χρόνο.Every change of route meant extra transshipments, higher transport costs, trucks, more organisation and, above all, more time.
Όταν διακινείς δεκάδες χιλιάδες τόνους, δεν μπορείς απλώς να αντικαταστήσεις ένα μεγάλο container terminal με μερικές εκατοντάδες φορτηγά.When you move tens of thousands of tonnes, you cannot simply replace a large container terminal with a few hundred trucks.
Γι’ αυτό το πρόβλημα δεν ήταν ότι δεν ψάξαμε εναλλακτικές. Τις ψάξαμε και τις χρησιμοποιήσαμε όπου μπορούσαμε. Απλώς καμία δεν μπορούσε να απορροφήσει εγκαίρως και οικονομικά τον όγκο μιας εταιρείας σαν την Cardico.So the problem was not that we did not look for alternatives. We looked for them and used them wherever we could. None of them could simply absorb, in time and at a sensible cost, the volume of a company like Cardico.
Στην πράξη υπήρχαν εμπορεύματα που καταφέρναμε να παραλάβουμε με πολλούς μήνες καθυστέρηση.In practice, some goods only reached us many months late.
Και εκεί άρχισε το πραγματικά μεγάλο οικονομικό πρόβλημα.And that is where the really big financial problem began.
Η κατάρρευση της αγοράς αμυγδάλουThe collapse of the almond market
Ενώ εμείς περιμέναμε να παραλάβουμε εμπορεύματα που είχαμε ήδη αγοράσει και που σε μεγάλο βαθμό είχαμε ήδη πουλήσει, συνέβη κάτι ακόμη μεγαλύτερο.While we were waiting to receive goods we had already bought, and in large part already sold, something even bigger happened.
Οι διεθνείς τιμές της αμυγδαλόψυχας υποχώρησαν πολύ έντονα.International prices for almond kernels fell very sharply.
Για να γίνει κατανοητή η τάξη μεγέθους, το California Standard 5%, ένα από τα benchmarks της αγοράς, βρισκόταν περίπου στα $1,65–$1,70 ανά λίβρα στις αρχές του 2008.To give a sense of scale, California Standard 5%, one of the market’s benchmarks, stood at around $1.65–$1.70 a pound in early 2008.
Τον Φεβρουάριο του 2009 είχε φτάσει περίπου στο $1,00 ανά λίβρα.By February 2009 it had reached around $1.00 a pound.
Μιλάμε για πτώση περίπου 40% μέσα σε έναν χρόνο.That is a fall of around 40% within a year.
Και αν πάμε λίγο πιο πίσω, η εικόνα είναι ακόμη πιο έντονη: το Standard 5% είχε κινηθεί κατά μέσο όρο περίπου στα $2,35/lb το 2006 και περίπου στα $1,90/lb το 2007, πριν φτάσει κοντά στο $1,00/lb στις αρχές του 2009.Go back a little further and the picture is starker still: Standard 5% had averaged around $2.35/lb in 2006 and around $1.90/lb in 2007, before coming close to $1.00/lb in early 2009.
Για εμάς αυτή δεν ήταν μια θεωρητική μεταβολή μιας διεθνούς τιμής: η αμυγδαλόψυχα ήταν το βασικό μας προϊόν.For us this was not a theoretical change in an international price: almond kernels were our main product.
Και ενώ οι τιμές έπεφταν ήδη, στις 15 Σεπτεμβρίου 2008 κατέρρευσε η Lehman Brothers και η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση μπήκε στην πιο βίαιη φάση της.And while prices were already falling, on 15 September 2008 Lehman Brothers collapsed and the global financial crisis entered its most violent phase.
Η παγίδα στην οποία βρεθήκαμεThe trap we found ourselves in
Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το σημαντικότερο σημείο για να καταλάβει κάποιος τι συνέβη.This, in my view, is the most important point for understanding what happened.
Εμείς είχαμε ήδη αγοράσει τεράστιες ποσότητες με συμβόλαια στις τιμές που ίσχυαν όταν έγιναν οι συμφωνίες. Παράλληλα είχαμε συμφωνήσει τις αντίστοιχες πωλήσεις με τους πελάτες μας.We had already bought huge quantities under contracts at the prices that applied when the deals were made. At the same time, we had agreed the matching sales with our customers.
Το εμπόρευμα όμως δεν ερχόταν στην ώρα του.But the goods were not arriving on time.
Περνούσαν μήνες.Months went by.
Και μέσα σε αυτούς τους μήνες η αγορά κατέρρεε.And within those months the market was collapsing.
Εμείς τιμήσαμε τα συμβόλαια αγοράς μας με τους προμηθευτές. Παραλάβαμε τα εμπορεύματα στις τιμές που είχαμε συμφωνήσει.We honoured our purchase contracts with our suppliers. We took delivery of the goods at the prices we had agreed.
Από την άλλη πλευρά, αρκετοί αγοραστές ακύρωναν τις δικές τους συμφωνίες. Και μπορούσαν: δεν είχαμε φορτώσει τα εμπορεύματα μέσα στη συμφωνημένη περίοδο, αφού ακόμη δεν τα είχαμε παραλάβει και επεξεργαστεί.On the other side, a number of buyers cancelled their own agreements. And they could: we had not shipped the goods within the agreed period, because we had not yet received and processed them.
Και το οικονομικό τους κίνητρο ήταν προφανές: γιατί να παραλάβει κάποιος ένα συμβόλαιο που είχε κλείσει μήνες πριν σε πολύ υψηλότερη τιμή, όταν μπορούσε πλέον να αγοράσει αντίστοιχο προϊόν σημαντικά φθηνότερα στην αγορά;And their financial reason was obvious: why take delivery under a contract closed months earlier at a much higher price, when you could now buy the same product far more cheaply on the market?
Έτσι βρεθήκαμε, μετά από μήνες αναμονής, να παραλαμβάνουμε μεγάλες ποσότητες πρώτης ύλης για τις οποίες σε αρκετές περιπτώσεις ο αρχικός αγοραστής είχε πλέον αποσυρθεί.So, after months of waiting, we found ourselves receiving large quantities of raw material for which, in a number of cases, the original buyer had walked away.
Έπρεπε να τις επεξεργαστούμε και να αναζητήσουμε νέους πελάτες στη νέα αγορά, αποδεχόμενοι πολύ χαμηλότερες τιμές.We had to process them and look for new customers in the new market, accepting much lower prices.
Για να καταλάβει κάποιος την κλίμακα, μια πτώση $0,70/lb αντιστοιχεί περίπου σε $1,54 ανά κιλό, δηλαδή περίπου $1.540 ανά τόνο.To understand the scale: a fall of $0.70/lb is about $1.54 per kilo, that is about $1,540 per tonne.
Όταν η έκθεση μιας επιχείρησης μετριέται σε χιλιάδες ή δεκάδες χιλιάδες τόνους, τέτοιες μεταβολές μπορούν πολύ γρήγορα να μεταφραστούν σε ζημιές πολλών εκατομμυρίων.When a business’s exposure is measured in thousands or tens of thousands of tonnes, changes like that can very quickly turn into losses of many millions.
Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι ολόκληρος ο ετήσιος όγκος της Cardico υπέστη ακριβώς την ίδια ζημιά. Δείχνει όμως την τάξη μεγέθους του κινδύνου στον οποίο βρεθήκαμε εκτεθειμένοι.Of course, this does not mean Cardico’s entire yearly volume suffered exactly that loss. But it shows the scale of the risk we were exposed to.
Πολλοί άνθρωποι με έχουν ρωτήσει όλα αυτά τα χρόνια: «Μα γιατί παραλάβατε τα εμπορεύματα; Γιατί δεν ακυρώσατε τα συμβόλαια; Ίσως έτσι να είχατε σώσει την εταιρεία».Over all these years, many people have asked me: “But why did you take delivery of the goods? Why didn’t you cancel the contracts? Perhaps that way you would have saved the company.”
Αυτό που δεν καταλαβαίνει κάποιος που δεν γνωρίζει πώς λειτουργεί η διεθνής αγορά ξηρών καρπών, αποξηραμένων φρούτων και σπόρων είναι ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Για εμάς, το να αθετήσουμε τις συμβατικές μας υποχρεώσεις απέναντι στους προμηθευτές μας ήταν εκτός συζήτησης.What someone who does not know how the international market for nuts, dried fruit and seeds works fails to understand is that things are not that simple. For us, breaking our contractual obligations to our suppliers was out of the question.
Πρώτα απ’ όλα, γιατί δεν ήταν σωστό. Είχαμε δώσει τον λόγο μας, είχαμε υπογράψει συμβόλαια και οι άνθρωποι αυτοί είχαν βασιστεί στις συμφωνίες μας.First of all, because it was not right. We had given our word, we had signed contracts, and those people had relied on our agreements.
Υπήρχε όμως και ένας δεύτερος, εξίσου σημαντικός λόγος: η ίδια η επιβίωση της εταιρείας στο μέλλον. Όταν μια επιχείρηση χρειάζεται να αγοράζει 80.000 έως 100.000 τόνους εμπορευμάτων, εξαρτάται από την εμπιστοσύνη των προμηθευτών της. Αν κάποια στιγμή τους αφήσεις εκτεθειμένους, αν δεν τηρήσεις τα συμβόλαιά σου και τους προκαλέσεις οικονομική ζημιά, αυτό δεν ξεχνιέται εύκολα.But there was a second, equally important reason: the very survival of the company in the future. When a business needs to buy 80,000 to 100,000 tonnes of goods, it depends on the trust of its suppliers. If at some point you leave them exposed, if you fail to honour your contracts and cause them financial loss, that is not easily forgotten.
Στη δική μας αγορά η φήμη ταξιδεύει γρήγορα. Μπορεί να χρειαστούν δεκαετίες για να χτίσεις ένα όνομα και μία μόνο σοβαρή αθέτηση υποχρεώσεων για να καταστρέψεις την εμπιστοσύνη που έχεις δημιουργήσει. Και την επόμενη μέρα, όταν θα χρειαστείς ξανά εμπορεύματα, αυτοί οι ίδιοι προμηθευτές μπορεί απλώς να μη θέλουν να σου πουλήσουν. Γιατί κάποτε τους άφησες εκτεθειμένους.In our market, reputation travels fast. It can take decades to build a name, and a single serious default to destroy the trust you have built. And the next day, when you need goods again, those same suppliers may simply not want to sell to you. Because once you left them exposed.
Επομένως, το να μην παραλάβουμε τα εμπορεύματα δεν αποτελούσε για εμάς μια πραγματική λύση. Μπορεί στα μάτια κάποιων να φαινόταν ως ένας τρόπος να περιορίσουμε την οικονομική ζημιά εκείνης της στιγμής. Στην πραγματικότητα, όμως, θα μπορούσε να καταστρέψει οριστικά τη δυνατότητα της εταιρείας να συνεχίσει να δραστηριοποιείται στον κλάδο.So not taking delivery of the goods was never a real solution for us. In some people’s eyes it may have looked like a way to limit the financial loss of that moment. In reality, though, it could have permanently destroyed the company’s ability to go on operating in the trade.
Γι’ αυτό και τιμήσαμε τις συμφωνίες μας. Όχι επειδή δεν καταλαβαίναμε πόσο δύσκολη ήταν η οικονομική μας κατάσταση, αλλά επειδή γνωρίζαμε πολύ καλά τι θα σήμαινε για το μέλλον μας να κάνουμε το αντίθετο.That is why we honoured our agreements. Not because we failed to understand how difficult our financial situation was, but because we knew very well what doing the opposite would have meant for our future.
Από τις ζημιές στην ανάγκη χρηματοδότησηςFrom losses to the need for financing
Μέχρι το τέλος του 2009 η Cardico είχε πλέον εμφανίσει πολύ μεγάλες ζημιές.By the end of 2009 Cardico had reported very large losses.
Η εταιρεία χρειαζόταν χρηματοδότηση.The company needed financing.
Στα τέλη του 2009 και στις αρχές του 2010 απευθυνθήκαμε στις τράπεζες. Επειδή οι προηγούμενες οικονομικές χρήσεις εμφάνιζαν σημαντικές ζημιές, οι τράπεζες μας ζήτησαν να προχωρήσουμε σε συνολική αναδιάρθρωση του δανεισμού της εταιρείας, ώστε να μπορέσουν να συνεχίσουν να τη χρηματοδοτούν.At the end of 2009 and the beginning of 2010 we turned to the banks. Because the previous financial years showed significant losses, the banks asked us to carry out a full restructuring of the company’s borrowing so that they could keep financing it.
Ξεκίνησε λοιπόν μια μεγάλη περίοδος διαπραγματεύσεων.So a long period of negotiations began.
Και τότε ήρθε η επόμενη μεγάλη κρίση.And then the next great crisis came.
Η ελληνική τραπεζική κρίσηThe Greek banking crisis
Το 2010 και το 2011 η ελληνική κρίση χρέους χτύπησε πλέον με μεγάλη ένταση και τις ίδιες τις ελληνικές τράπεζες.In 2010 and 2011 the Greek debt crisis hit the Greek banks themselves with great force.
Οι τράπεζες έχαναν δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ καταθέσεων, αντιμετώπιζαν σοβαρά προβλήματα ρευστότητας, δυσκολεύονταν να χρηματοδοτηθούν και ουσιαστικά αποκλείστηκαν από τις διεθνείς αγορές χρήματος και κεφαλαίου.The banks were losing tens of billions of euros in deposits, faced serious liquidity problems, struggled to fund themselves and were effectively shut out of the international money and capital markets.
Εξαρτώνταν πλέον όλο και περισσότερο από τη χρηματοδότηση του Ευρωσυστήματος.They depended more and more on funding from the Eurosystem.
Και αυτή ήταν ακριβώς η στιγμή που εμείς χρειαζόμασταν τις τράπεζες περισσότερο από ποτέ.And that was exactly the moment when we needed the banks more than ever.
Προσπαθούσαμε να ολοκληρώσουμε την αναδιάρθρωση, να εξασφαλίσουμε νέα χρηματοδότηση και να δώσουμε στην Cardico τον χρόνο και τη ρευστότητα που χρειαζόταν για να συνεχίσει.We were trying to complete the restructuring, secure new financing and give Cardico the time and liquidity it needed to carry on.
Η αναδιάρθρωση τελικά δεν ολοκληρώθηκε.In the end, the restructuring was not completed.
Η χρηματοδότηση που χρειαζόταν η εταιρεία δεν ήρθε.The financing the company needed did not come.
Το 2011 η Cardico οδηγήθηκε στην πτώχευση.In 2011 Cardico went into bankruptcy.
Τι συνέβη τελικά στην CardicoWhat finally happened to Cardico
Γι’ αυτό, όταν κάποιος με ρωτάει σήμερα «γιατί έκλεισε η Cardico;», δεν μπορώ να του απαντήσω με μία λέξη.That is why, when someone asks me today “why did Cardico close?”, I cannot answer in one word.
Δεν έκλεισε απλώς επειδή υπήρχαν απεργίες στο λιμάνι.It did not close simply because there were strikes at the port.
Δεν έκλεισε απλώς επειδή έπεσε η τιμή του αμυγδάλου.It did not close simply because the price of almonds fell.
Και δεν έκλεισε απλώς επειδή οι τράπεζες δεν μας χρηματοδότησαν.And it did not close simply because the banks did not finance us.
Ήταν μια διαδοχή εξαιρετικά δυσμενών γεγονότων: πρώτα το λιμάνι, μετά η κατάρρευση της αγοράς και, στο τέλος, η κρίση των ίδιων των τραπεζών. Χτύπησαν, το ένα μετά το άλλο, μια μεγάλη επιχείρηση που η οικογένειά μου είχε χτίσει επί δεκαετίες.It was a succession of extremely adverse events: first the port, then the collapse of the market and, in the end, the crisis of the banks themselves. One after another, they struck a large business that my family had built over decades.
Δεν ήταν ένα λάθος ούτε μία κακή χρονιά.It was not one mistake, nor one bad year.
Αυτή είναι η ιστορία της Cardico όπως την έζησα εγώ.This is the story of Cardico as I lived it.
Όσα δεν είχα πειWhat I had never said
Δεν τα είχα πει ποτέ σε κανέναν. Περίμενα να κλείσει και το τελευταίο κεφάλαιο: την εκποίηση του εργοστασίου στον πλειστηριασμό που έγινε μετά την πτώχευση. Τώρα που έκλεισε οριστικά, μπορώ να τα γράψω.I had never told any of this to anyone. I was waiting for the last chapter to close: the sale of the factory at the auction that followed the bankruptcy. Now that it has closed for good, I can write it down.
Από το 2006 μέχρι το 2011, από τα 24 περίπου ως τα 30 μου, ήμουν κοντά στην εταιρεία και έζησα από μέσα αυτή τη δύσκολη περίοδο. Ήμουν αρκετά μεγάλος για να βλέπω και να ακούω τι γινόταν — τις αποφάσεις, τις συζητήσεις με τράπεζες, δικηγόρους, πελάτες και προμηθευτές, την πίεση — αλλά ακόμη πολύ νέος.From 2006 to 2011, from about 24 to 30, I was close to the company and lived through that difficult period from the inside. I was old enough to see and hear what was happening — the decisions, the discussions with banks, lawyers, customers and suppliers, the pressure — but still very young.
Εκείνα τα δύο χρόνια, όταν οι συζητήσεις με τις τράπεζες είχαν γίνει το κέντρο των πάντων, ο πατέρας μου μου ζήτησε κάτι συγκεκριμένο: να είμαι παρών, χωρίς ρόλο. Να μην αποφασίζω· να παρακολουθώ. Ήθελε να ζήσω από κοντά τι σημαίνει μια επιχείρηση να περνά δυσκολίες, ώστε, όταν με το καλό έφτιαχναν τα πράγματα, να έχω περάσει ένα πολύ καλό σχολείο.In those two years, when the talks with the banks had become the centre of everything, my father asked me for something specific: to be present, without a role. Not to decide; to watch. He wanted me to see up close what it means for a business to go through hard times, so that, once things came right, I would have been through a very good school.
Έτσι καθόμουν στις συναντήσεις με τους δικηγόρους και στις συναντήσεις με τις τράπεζες. Ακολουθούσα την Ernst & Young, που ετοίμαζε για εμάς το επιχειρησιακό σχέδιο της επόμενης πενταετίας, και έβλεπα πώς χτιζόταν κομμάτι κομμάτι: τις παραδοχές, τους αριθμούς, τις ερωτήσεις που έπρεπε να απαντηθούν. Δεν το ήξερα τότε, αλλά εκείνα τα χρόνια μού έδωσαν πολεμοφόδια για όσα κάνω σήμερα.So I sat in the meetings with the lawyers and in the meetings with the banks. I followed Ernst & Young as they prepared our business plan for the next five years, and I watched it being built piece by piece: the assumptions, the numbers, the questions that had to be answered. I did not know it then, but those years gave me ammunition for what I do today.
Από όλους τους τραπεζίτες με τους οποίους μιλούσαμε, ένας ξεχώρισε. Δεν θα γράψω το όνομά του. Δεν με κράτησε στην άκρη του τραπεζιού· με έβαλε στα βαθιά. Με έσπρωξε να ψάξω μόνος μου έναν δρόμο, αν όχι σωτηρίας, τουλάχιστον μιας σοβαρής προσπάθειας σωτηρίας, και μου έδειχνε προς τα πού να κοιτάξω.Of all the bankers we spoke with, one stood apart. I will not write his name. He did not keep me at the edge of the table; he threw me in at the deep end. He pushed me to look for a way on my own — if not to rescue the company, at least to make a serious attempt at it — and he showed me where to look.
Κι ένα ακόμη μου είχε κάνει εντύπωση, θετική εντύπωση: κάποια στιγμή με κάλεσε στο γραφείο του, μόνο εμένα, για να καθίσουμε να μιλήσουμε σαν δύο άνθρωποι, χωρίς να μας διακόπτει κανείς και χωρίς να συμμετέχει κανείς άλλος. Τον θυμάμαι με ευγνωμοσύνη, γιατί μου φέρθηκε σαν να είχα κάτι να προσφέρω, σε μια στιγμή που ήμουν ακόμη πολύ νέος.One more thing made an impression on me, a good one: at one point he invited me to his office, just me, so that we could sit and talk as two people, with no one interrupting us and no one else taking part. I remember him with gratitude, because he treated me as if I had something to offer, at a time when I was still very young.
Κι όμως, αυτό που μου έμεινε περισσότερο είναι ότι δεν μου δόθηκε ποτέ η ευκαιρία να αναλάβω κάτι δικό μου: να αποφασίσω, να κάνω λάθη, να πετύχω ή να αποτύχω. Δεν ξέρω αν θα μπορούσα να είχα αλλάξει κάτι, και δεν θα ήταν δίκαιο να ισχυριστώ ότι θα είχα σώσει μια εταιρεία με τόσο σύνθετα προβλήματα. Θα ήθελα όμως να είχα την ευκαιρία να προσπαθήσω.And yet, what stayed with me most is that I was never given the chance to take on something of my own: to decide, to make mistakes, to succeed or fail. I do not know whether I could have changed anything, and it would not be fair to claim that I could have saved a company facing such complex problems. But I would have liked the chance to try.
Ίσως γι’ αυτό, όταν αργότερα ξεκίνησα από το μηδέν, είχα τόσο μεγάλη ανάγκη να φτιάξω κάτι δικό μου. Όχι για να αποδείξω τι θα μπορούσα να είχα κάνει τότε, αλλά για να ανακαλύψω τι μπορώ να κάνω τώρα.Perhaps that is why, when I later started from zero, I had such a strong need to build something of my own. Not to prove what I could have done then, but to discover what I can do now.
Πολλοί πιστεύουν ακόμη ότι, αφού τόσα χρήματα πέρασαν από τα χέρια μας, κάτι κρατήσαμε στην άκρη. Η αλήθεια είναι η αντίθετη. Ο πατέρας μου και οι θείοι μου δεν έβγαλαν ποτέ χρήματα για τον εαυτό τους και δεν ζημίωσαν ποτέ την εταιρεία για προσωπικό όφελος. Έβαλαν τα πάντα μέσα σε αυτήν, και μαζί της τα έχασαν όλα. Στον πατέρα μου δεν έμεινε καμία περιουσία. Αυτό που μου άφησε είναι το ήθος, ο σεβασμός και οι αξίες του — και το επίθετο που κληρονόμησα, για το οποίο είμαι υπερήφανος.Many people still believe that, since so much money passed through our hands, we must have kept something aside. The truth is the opposite. My father and my uncles never took money out for themselves and never harmed the company for personal gain. They put everything into it, and with it they lost everything. My father was left with no property at all. What he left me is his integrity, his respect for people and his values — and the surname I inherited, which I am proud of.
Υπάρχει και κάτι που μου έχει μείνει βαθιά χαραγμένο στη μνήμη και που μέχρι σήμερα μου προκαλεί τεράστια συγκίνηση και θαυμασμό.There is also something that has stayed deeply engraved in my memory, and that to this day fills me with enormous emotion and admiration.
Δεν μπορώ να πω ότι με εξέπληξε, γιατί μεγάλωσα σε μια οικογένεια όπου η αγάπη, η αφοσίωση και η στήριξη μεταξύ των ανθρώπων ήταν πάντα δεδομένες. Έβλεπα τον πατέρα μου να αγαπά τη μητέρα μου και τη μητέρα μου να αγαπά τον πατέρα μου. Το ίδιο συνέβαινε με τους θείους και τις θείες μου. Μεγάλωσα βλέποντας ζευγάρια που δεν ήταν μαζί μόνο στις καλές στιγμές, αλλά πραγματικά στέκονταν ο ένας δίπλα στον άλλον και στις πιο δύσκολες.I cannot say it surprised me, because I grew up in a family where love, devotion and support between people were always a given. I saw my father love my mother and my mother love my father. The same was true of my uncles and my aunts. I grew up watching couples who were not together only in the good moments, but truly stood beside each other in the hardest ones too.
Αυτό όμως που μου έκανε τρομακτική εντύπωση ήταν ότι, όταν η εταιρεία βρέθηκε σε κίνδυνο, οι γυναίκες αυτής της οικογένειας δεν περιορίστηκαν απλώς στο να στηρίξουν τους συζύγους τους συναισθηματικά. Έβαλαν και τις δικές τους προσωπικές περιουσίες ως εγγύηση, προκειμένου να βοηθήσουν να σωθεί η εταιρεία.What struck me most, though, was that when the company was in danger, the women of this family did not limit themselves to supporting their husbands emotionally. They also put up their own personal property as collateral, to help save the company.
Δεν μιλάμε απλώς για λόγια αγάπης ή συμπαράστασης. Μιλάμε για ανθρώπους που ήταν διατεθειμένοι να διακινδυνεύσουν τη δική τους οικονομική ασφάλεια, το δικό τους μέλλον και όσα είχαν αποκτήσει στη ζωή τους, για να σταθούν δίπλα στους ανθρώπους που αγαπούσαν. Και αυτό είναι κάτι που δεν το συναντάς εύκολα στις μέρες μας.We are not talking about mere words of love or sympathy. We are talking about people who were willing to risk their own financial security, their own future and everything they had built in their lives, in order to stand by the people they loved. And that is something you do not easily find these days.
Για μένα, αυτή ήταν ίσως μία από τις πιο δυνατές αποδείξεις του τι σημαίνει πραγματική οικογένεια. Όχι επειδή δεν υπήρχαν φόβοι, διαφωνίες ή δυσκολίες, αλλά επειδή, ακόμη και όταν όλα έμοιαζαν να καταρρέουν, αυτοί οι άνθρωποι επέλεξαν να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες μαζί. Αυτό το παράδειγμα αγάπης, εμπιστοσύνης και αυτοθυσίας είναι κάτι που κουβαλάω μέσα μου μέχρι σήμερα.For me, this was perhaps one of the strongest proofs of what a real family means. Not because there were no fears, disagreements or difficulties, but because, even when everything seemed to be collapsing, these people chose to face the consequences together. That example of love, trust and self-sacrifice is something I carry inside me to this day.
Ο πατέρας μουMy father
Θυμάμαι πολύ έντονα εκείνη την περίοδο. Παρευρισκόμουν στις συναντήσεις που έκανε ο πατέρας μου με τους δικηγόρους και τα μέλη της οικογένειας, όπου συζητούσαν για το μέλλον της εταιρείας.I remember that period very vividly. I sat in on the meetings my father held with the lawyers and the members of the family, where they discussed the future of the company.
Υπήρχαν στιγμές που, μέσα στην ένταση αυτών των συζητήσεων, έβλεπα το πρόσωπο και ολόκληρο το κεφάλι του πατέρα μου να παίρνουν ένα βαθύ μελιτζανί χρώμα. Ήταν κάτι που με τρόμαζε και που δεν μπορούσα να βγάλω από το μυαλό μου. Τότε ήταν που άρχισα πραγματικά να ανησυχώ για την υγεία του. Ένιωθα ότι κάτι δεν πήγαινε καλά, χωρίς να μπορώ να καταλάβω τι ακριβώς συνέβαινε.There were moments when, in the heat of those discussions, I saw my father’s face and his whole head turn a deep aubergine colour. It frightened me, and I could not get it out of my mind. That was when I truly began to worry about his health. I felt that something was wrong, without being able to understand what exactly was happening.
Όπως αποδείχθηκε αργότερα, οι φόβοι μου δεν ήταν αβάσιμοι. Δεν μπορούσα τότε να γνωρίζω τι μας περίμενε. Μια άλλη, πολύ πιο σκληρή δοκιμασία ερχόταν στη ζωή μας: η ασθένεια του πατέρα μου.As it turned out later, my fears were not unfounded. I could not have known then what lay ahead of us. Another, far harder trial was coming into our lives: my father’s illness.
Για τον πατέρα μου, η Cardico ήταν το τρίτο του παιδί. Λίγο μετά το κλείσιμό της, αρρώστησε. Διαγνώστηκε με ALS και μέσα σε δύο χρόνια τον χάσαμε. Η μητέρα μου ήταν δίπλα του ως το τέλος, και κοντά μας σε όλα.For my father, Cardico was his third child. Soon after it closed, he fell ill. He was diagnosed with ALS, and within two years we lost him. My mother was by his side until the end, and close to all of us through everything.
Όταν αρρώστησε ο πατέρας μου, η οικογένειά μας βρέθηκε αντιμέτωπη όχι μόνο με τον πόνο και την αγωνία μιας ανίατης ασθένειας, αλλά και με τεράστιες οικονομικές δυσκολίες.When my father fell ill, our family faced not only the pain and anguish of an incurable disease, but also enormous financial difficulties.
Η πραγματικότητα ήταν ότι δεν είχαμε χρήματα στην άκρη. Δεν υπήρχαν αποταμιεύσεις για να αντιμετωπίσουμε όλα όσα απαιτούσε η φροντίδα του. Ξέρω ότι αυτό είναι κάτι που πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται ακόμη και σήμερα να πιστέψουν, εξαιτίας του ονόματος και της ιστορίας της οικογένειάς μας. Όμως αυτή ήταν η πραγματικότητα που ζούσαμε.The reality was that we had no money put aside. There were no savings to meet everything his care required. I know this is something many people find hard to believe even today, because of our family’s name and history. But that was the reality we were living.
Αναγκαστήκαμε λοιπόν να στραφούμε σε φίλους και γνωστούς, αναζητώντας οικονομική βοήθεια για να ανταποκριθούμε στις ανάγκες της οικογένειας και κυρίως στην καθημερινή υποστηρικτική φροντίδα που απαιτούσε η ασθένεια του πατέρα μου.So we had to turn to friends and acquaintances, looking for financial help to meet the family’s needs and, above all, the daily supportive care my father’s illness demanded.
Και αυτό ήταν από μόνο του μια εξαιρετικά δύσκολη και επώδυνη διαδικασία. Γιατί όταν ξαφνικά βρίσκεσαι σε ανάγκη και αναζητάς ανθρώπους στους οποίους πίστευες ότι μπορούσες να στηριχθείς, συνειδητοποιείς ότι δεν είναι πάντα εκεί. Άνθρωποι που κάποτε ήταν κοντά σου, που τους γνώριζες και τους θεωρούσες μέρος της ζωής σου, ξαφνικά γίνονταν δύσκολο ακόμη και να τους βρεις.That in itself was an extremely difficult and painful process. Because when you suddenly find yourself in need and look for the people you believed you could lean on, you realise they are not always there. People who were once close to you, whom you knew and considered part of your life, suddenly became hard even to reach.
Και όλο αυτό έπρεπε να το διαχειριστούμε την ίδια στιγμή που βλέπαμε τον πατέρα μας να παλεύει με μια ανίατη ασθένεια. Δεν ήταν μόνο η οικονομική δυσκολία. Ήταν και το ψυχολογικό βάρος του να πρέπει να ζητάς βοήθεια, ενώ παράλληλα προσπαθείς να κρατήσεις την οικογένειά σου όρθια.And all of this we had to manage at the very moment we were watching our father fight an incurable disease. It was not only the financial difficulty. It was also the psychological weight of having to ask for help, while at the same time trying to keep your family standing.
Σε όλα εκείνα τα δύσκολα χρόνια —την πτώχευση, την αρρώστια και τον θάνατο του πατέρα μου— η Φραντζέσκα Σπέγγου ήταν δίπλα μου.Through all those hard years — the bankruptcy, my father’s illness and his death — Francesca Spengou was by my side.
Η επιστροφή στους ξηρούς καρπούςComing back to nuts
Η απώλειά του με πόνεσε βαθιά. Ένιωθα ότι οι ξηροί καρποί τον έφαγαν — η ίδια η δουλειά που αγάπησε τόσο. Για καιρό δεν μπορούσα να φανταστώ ότι θα γύριζα σε αυτόν τον κλάδο. Έτσι ξεκίνησα κάτι διαφορετικό: αντιπροσώπευα εταιρείες τροφίμων και ροφημάτων στις εξαγωγές τους.Losing him hurt me deeply. I felt that nuts had consumed him — the very work he had loved so much. For a long time I could not imagine going back to that trade. So I started something different: I represented food and beverage companies in their exports.
Η Φραντζέσκα προσπαθούσε να με βοηθήσει να διαχειριστώ τη θλίψη μου. Η επιστροφή στους ξηρούς καρπούς ήρθε αργότερα, μέσα από τις κουβέντες μας. Της έλεγα τον ενθουσιασμό μου, αλλά και τον φόβο μου: πώς θα βγω στην αγορά και με ποιο όνομα, αφού το όνομα Cardico είχε πληγεί. Πάνω σε μια τέτοια κουβέντα γεννήθηκε η ιδέα να βγω με το επίθετό μας, σαν οικογένεια. Εκείνη μου έδωσε τη δύναμη και την αποφασιστικότητα να ξαναδοκιμάσω.Francesca kept trying to help me deal with my grief. The return to nuts came later, through our conversations. I told her about my excitement, but also about my fear: how I would go out into the market, and under what name, since the Cardico name had been hurt. In one of those conversations the idea was born for me to go out with our surname, as a family. She gave me the strength and the determination to try again.
Ο δικός μου δρόμοςMy own way
Όταν επέστρεψα στον κλάδο, αυτή τη φορά ως broker, έζησα κάτι που με σημάδεψε.When I came back to the trade, this time as a broker, I lived through something that marked me.
Πολλοί από τους ανθρώπους στους οποίους απευθύνθηκα, εδώ στην Ελλάδα, ήταν παλιοί συνεργάτες της οικογενειακής μας εταιρείας. Είχαν συνεργαστεί με τον πατέρα μου και την οικογένειά μου για πολλά χρόνια, και κάποιες από αυτές τις σχέσεις είχαν γίνει και προσωπικές.Many of the people I approached here in Greece were old partners of our family company. They had worked with my father and my family for many years, and some of those relationships had become personal too.
Περίμενα, ίσως αφελώς, τουλάχιστον μια ανοιχτή πόρτα. Όχι κάποια χάρη· μια ευκαιρία να δείξω τι μπορώ να κάνω. Συχνά συνέβη το αντίθετο. Κάποιοι δεν ήθελαν καν να μου δώσουν αυτή την ευκαιρία. Άκουσα και πράγματα για την οικογένειά μου που ήταν δύσκολο να ακούσω, ιδιαίτερα από ανθρώπους που για χρόνια βρίσκονταν κοντά της.I expected, perhaps naively, at least an open door. Not a favour; a chance to show what I could do. Often the opposite happened. Some people did not even want to give me that chance. I also heard things about my family that were hard to hear, especially from people who had been close to it for years.
Στην αρχή με πείραξε πολύ. Με τον χρόνο όμως κατάλαβα κάτι που σήμερα θεωρώ πολύτιμο. Όταν η Cardico ήταν μεγάλη και ισχυρή, ήταν δύσκολο να ξεχωρίσεις ποιος είχε σχέση με εμάς και ποιος με τη δύναμη της εταιρείας. Όταν αυτή η δύναμη χάθηκε, η διαφορά έγινε ξεκάθαρη.At first it hurt a lot. With time, though, I understood something I now consider valuable. When Cardico was large and powerful, it was hard to tell who was connected to us and who was connected to the company’s power. When that power disappeared, the difference became clear.
Έτσι πήρα μια απόφαση που καθόρισε τη δική μου πορεία: αντί να προσπαθώ να ξανακερδίσω μια θέση στην ελληνική αγορά, που ήξερε ήδη το όνομά μας, στράφηκα προς τα έξω. Ουσιαστικά, ξεκινούσα από την αρχή.So I made a decision that shaped my own path: instead of trying to win back a place in the Greek market, which already knew our name, I turned outwards. In effect, I was starting over.
Άρχισα να χτίζω σχέσεις απευθείας με προμηθευτές στις χώρες παραγωγής ξηρών καρπών, αποξηραμένων φρούτων και σπόρων. Και από την άλλη πλευρά, με αγοραστές στις διεθνείς αγορές: εισαγωγείς, εργοστάσια επεξεργασίας και τυποποίησης ξηρών καρπών, ευρωπαϊκούς διανομείς τροφίμων, βιομηχανίες ζαχαροπλαστικής, παγωτού και σοκολάτας.I began building relationships directly with suppliers in the countries that produce nuts, dried fruit and seeds. And on the other side, with buyers in international markets: importers, nut processing and packing plants, European food distributors, and confectionery, ice-cream and chocolate manufacturers.
Οι περισσότεροι δεν γνώριζαν τον πατέρα μου και δεν είχαν υπάρξει συνεργάτες της Cardico. Δεν μου χρωστούσαν τίποτα και δεν τους χρωστούσα τίποτα. Έπρεπε να τους βρω, να τους πλησιάσω, να κερδίσω την εμπιστοσύνη τους και, συμφωνία με συμφωνία, να αποδείξω την αξία μου. Και τελικά τα κατάφερα.Most of them had never known my father and had never worked with Cardico. They owed me nothing, and I owed them nothing. I had to find them, approach them, earn their trust and, deal by deal, prove my worth. And in the end I did.
Κοιτάζοντας πίσω, αυτό που τότε έμοιαζε με απόρριψη ήταν ίσως η σημαντικότερη στροφή της επαγγελματικής μου ζωής. Με ανάγκασε να βγω από μια αγορά όπου το επίθετό μου είχε ήδη μια ιστορία και να γράψω τη δική μου, σε μια πολύ μεγαλύτερη, διεθνή αγορά.Looking back, what felt like rejection then was perhaps the most important turn of my working life. It forced me out of a market where my surname already had a history, and made me write my own, in a much larger, international market.
Κατάλαβα και κάτι ακόμη: η ιστορία της οικογένειάς μου ήταν η κληρονομιά μου, αλλά δεν μπορούσε να είναι το επιχειρηματικό μου σχέδιο. Αυτό έπρεπε να το χτίσω μόνος μου.I understood one more thing: my family’s story was my inheritance, but it could not be my business plan. That I had to build myself.
Το όνομά μαςOur name
Το επίθετο όμως το πήρα μαζί μου. Από εκείνες τις κουβέντες με τη Φραντζέσκα είχα αποφασίσει να κάνω rebranding: να κρατήσω το όνομα, την οικογένεια, την παράδοση, την ιστορία και τα σήματα του παρελθόντος, αλλά να τα φέρω στο σήμερα. Η ιστορία της οικογένειας δεν θα ήταν το επιχειρηματικό μου σχέδιο· θα ήταν όμως η ταυτότητά μου.But I took the surname with me. From those conversations with Francesca I had decided to rebrand: to keep the name, the family, the tradition, the history and the marks of the past, but to bring them into today. The family’s history would not be my business plan; it would be my identity.
Γι’ αυτό η σημερινή εταιρεία λέγεται Cardassilaris Family. Η Cardico ήταν το εμπορικό σήμα· όσοι μας ήξεραν, ήξεραν ότι πίσω της ήταν οι Καρδασιλάρηδες. Πιστεύω ότι η ψυχή μιας εμπορικής επιχείρησης είναι οι άνθρωποί της και οι σχέσεις που χτίζουν.That is why today’s company is called Cardassilaris Family. Cardico was the brand; everyone who knew us knew the Kardasilaris family stood behind it. I believe the soul of a trading business is its people and the relationships they build.
Από μικρός αναρωτιόμουν γιατί γράφουμε το όνομά μας με λατινικά Cardassilaris, με C και διπλό s, ενώ στην ταυτότητά μου είναι Kardasilaris, με K. Με μπέρδευε. Ψάχνοντας το αρχείο βρήκα την απάντηση: έτσι το έγραφαν ήδη οι εμπορικοί οίκοι της οικογένειας, στις ετικέτες «Cardassilari Frères» της Χίου, στα τηλεγραφήματα «P. Cardassilari Fils» του 1929, στο «P. Cardassilaris Sons» του 1950. Η γραφή ερχόταν μάλλον από τα γαλλικά, τη γλώσσα του εμπορίου τότε, για να διαβάζεται σωστά το όνομα. Αυτή τη γραφή κρατά και η Cardassilaris Family.Since I was a boy I wondered why we write our name in Latin letters as Cardassilaris, with a C and a double s, when my identity card says Kardasilaris, with a K. It confused me. In the archive I found the answer: that is how the family’s trading houses already wrote it — on the “Cardassilari Frères” labels from Chios, in the “P. Cardassilari Fils” telegrams of 1929, as “P. Cardassilaris Sons” in 1950. The spelling probably came from French, the language of trade at the time, so that the name would be read correctly. Cardassilaris Family keeps that spelling too.
Σήμερα συνεχίζω, με άλλη μορφή, με όσα πρόλαβα να μάθω, και προσπαθώ να γράψω το επόμενο κεφάλαιο.Today I carry on, in a different form, with what I did have time to learn, and I am trying to write the next chapter.
Μιράντα και Ιωάννα, θέλω να έχετε όλα όσα βρήκαμε: τις φωτογραφίες, τα έγγραφα, τις ιστορίες. Και μαζί τους, τη δική μου φωνή. Όταν κάποτε γεννηθούν οι δικές σας ερωτήσεις, εύχομαι να βρείτε εδώ μια αρχή.Miranda and Ioanna, I want you to have everything we found: the photographs, the documents, the stories. And with them, my own voice. When one day your own questions come, I hope you will find a beginning here.
Με αγάπη,
ΚωνσταντίνοςWith love,
Constantinos